# Vitamine D-deficiëntie

> Diagnostiek, suppletie en behandeling van vitamine D-deficiëntie bij volwassenen en ouderen, plus minderen en stoppen van calcium en vitamine D in de context van fractuurpreventie.

<warning>

Deze pagina is een samenvatting van het Ephor/SIR-Kennisdocument *Calcium en vitamine D* (versie `december 2020`), de NHG-LESA *Laboratoriumdiagnostiek: vitamine D-deficiëntie* (`2021`, aanpassing `september 2025`), de NHG-Standaard *Fractuurpreventie* (`M69`, versie `3.0`, `2024`) en het Farmacotherapeutisch Kompas (indicatie *Vitamine D-deficiëntie bij ouderen*). Gebruik lokaal protocol en klinisch oordeel bij spoed, afwijkend beloop of diagnostische twijfel.

</warning>

## Kernpunten

- Streefwaarde calcidiol (`25-OH-vitamine D`): `≥ 30 nmol/l` voor personen `< 70 jaar`, `≥ 50 nmol/l` voor ouderen `≥ 70 jaar`.
- **Bepaal calcidiol niet routinematig.** Alleen zinvol bij onduidelijke zonlichtblootstelling, indicatie voor medicamenteuze fractuurpreventie of klachten passend bij osteomalacie (diffuse bot-/spierpijn, proximale spierzwakte).
- **Preventieve suppletie** volgens Gezondheidsraad: `800 IE/dag` (`= 20 microg/dag`) colecalciferol bij alle personen `≥ 70 jaar` en bij andere risicogroepen; onafhankelijk van de spiegel.
- **Behandeling deficiëntie bij ouderen ≥ 70 jaar:**
  - calcidiol `35-50 nmol/l` → dagelijkse/wekelijkse/maandelijkse **onderhoudsdosis**, geen oplaad nodig.
  - calcidiol `< 35 nmol/l` (ernstige deficiëntie) → wekelijkse **oplaaddosis** op basis van het berekende tekort (Ephor-formule), daarna onderhoud; alternatief schema `8 weken` als spiegelcontrole niet mogelijk is.
- **Calcium**: voeding heeft de voorkeur boven suppletie (`≥ 4 zuiveleenheden = 1000-1200 mg/dag`). Bij kwetsbare ouderen: suppletie maximaal `500 mg/dag` vanwege mogelijk cardiovasculair risico.
- **Bij eGFR < 15 ml/min/1,73 m²**: voeg [alfacalcidol](https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/a/alfacalcidol) toe aan colecalciferol; calcidioldiagnostiek niet routinematig.
- **Stop calcium en vitamine D** bij geschatte resterende levensverwachting `≤ 1 jaar`; geen afbouw nodig.
- **Vermijd periodieke hoge doses** (bv. jaarlijkse bolus); mogelijk verhoogd valrisico.
- **Geen vergoeding** vitamine D vanuit basispakket sinds `1 januari 2023`; goedkoopst is dagelijks zelfzorg-colecalciferol.

## Achtergrond

### Definities en streefwaarden

<table>
<thead>
  <tr>
    <th>
      Groep
    </th>
    
    <th>
      Streefwaarde calcidiol
    </th>
    
    <th>
      Deficiënt
    </th>
  </tr>
</thead>

<tbody>
  <tr>
    <td>
      Personen <code>
        < 70 jaar
      </code>
    </td>
    
    <td>
      <code>
        ≥ 30 nmol/l
      </code>
    </td>
    
    <td>
      <code>
        < 30 nmol/l
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Ouderen <code>
        ≥ 70 jaar
      </code>
    </td>
    
    <td>
      <code>
        ≥ 50 nmol/l
      </code>
    </td>
    
    <td>
      <code>
        < 50 nmol/l
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Ouderen <code>
        ≥ 70 jaar
      </code>
      
      , <strong>
        ernstig
      </strong>
      
       deficiënt
    </td>
    
    <td>
      -
    </td>
    
    <td>
      <code>
        < 35 nmol/l
      </code>
      
       (oplaadindicatie)
    </td>
  </tr>
</tbody>
</table>

Hogere streefwaarden (`60`, `75`, `100 nmol/l`) circuleren in de literatuur, maar er is onvoldoende bewijs voor toegevoegde waarde op klinisch relevante uitkomsten (vallen, spierkracht, fracturen).

### Fysiologie

- Belangrijkste bron: aanmaak in de huid (vitamine D3) onder invloed van **UVB**. Lagere aanmaak bij gepigmenteerde of oudere huid.
- Inname via voeding levert hooguit `25%` van de dagelijkse behoefte.
- Lever: vitamine D → `25-OH-vitamine D` (calcidiol). Nier: calcidiol → `1,25-(OH)2-vitamine D` (calcitriol, actieve vorm).
- Voorraad bouwt zich vooral op in **lente en zomer**.

### Risicogroepen

- ouderen `≥ 70 jaar`, in het bijzonder verpleeghuisbewoners
- aan huis gebonden personen, ziekte van Parkinson
- donkere huidskleur, bedekkende kleding
- kinderen `< 4 jaar`
- zwangerschap en lactatie

### Symptomen

- meestal **asymptomatisch**
- ernstig tekort → **osteomalacie**: zwak, pijnlijk bot; proximale spierzwakte; spierpijn
- bij ouderen: bijdragen aan **osteoporose** en verhoogd fractuurrisico
- veel geclaimde extraskeletale associaties (auto-immuunziekten, infecties, DM2, HVZ, carcinomen); **causaal verband niet bewezen**

## Diagnostiek

<tip>

Bepaal calcidiol alleen op indicatie. Het is geen screenings- of routinetest, ook niet bij ouderen of bij verminderde nierfunctie.

</tip>

### Indicaties calcidiolbepaling

Volgens LESA Laboratoriumdiagnostiek:

- onduidelijk of voldoende zonlichtblootstelling én geen andere indicatie voor suppletie
- indicatie voor **medicamenteuze fractuurpreventie**
- klachten passend bij **osteomalacie**: diffuse bot- en spierpijn, proximale spierzwakte (overweeg verwijzing)

**Geen** routinebepaling bij:

- algemene moeheidsklachten
- aspecifieke spierpijn zonder proximaal patroon
- patiënten met (chronische) nierschade; calcidioldiagnostiek wordt niet langer routinematig aanbevolen

### Aanvullend onderzoek bij oplaaddosis

- controleer **serumcalcium** bij oplaadschema
- bij nierinsufficiëntie + suppletie: controleer **calcium en fosfaat**

## Preventieve suppletie (Gezondheidsraad)

Onafhankelijk van de spiegel; gericht op het bereiken van de streefwaarde:

<table>
<thead>
  <tr>
    <th>
      Groep
    </th>
    
    <th>
      Dosering colecalciferol
    </th>
  </tr>
</thead>

<tbody>
  <tr>
    <td>
      Personen <code>
        ≥ 70 jaar
      </code>
    </td>
    
    <td>
      <code>
        800 IE/dag
      </code>
      
       (<code>
        = 20 microg/dag
      </code>
      
      )
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Aan huis gebonden, donkere huid, bedekkende kleding (<code>
        > 50 jaar
      </code>
      
      )
    </td>
    
    <td>
      <code>
        800 IE/dag
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Volwassenen <code>
        < 70 jaar
      </code>
      
       met risicofactor
    </td>
    
    <td>
      <code>
        400 IE/dag
      </code>
      
       (<code>
        = 10 microg/dag
      </code>
      
      )
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Zwangeren
    </td>
    
    <td>
      <code>
        400 IE/dag
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Kinderen <code>
        < 4 jaar
      </code>
    </td>
    
    <td>
      <code>
        400 IE/dag
      </code>
      
       (zie <span>
        vitamine D-stroomdiagram
      </span>
      
      )
    </td>
  </tr>
</tbody>
</table>

<note>

NHG-Standaard *Fractuurpreventie* adviseert primair **regelmatig naar buiten gaan en huid blootstellen aan zonlicht**. Bij medicamenteuze osteoporosebehandeling is suppletie `800 IE/dag` standaard.

</note>

## Behandeling vitamine D-deficiëntie bij ouderen ≥ 70 jaar

<steps level="3">

### Bepaal calcidiolspiegel als indicatie bestaat

Voor een passend doseringsregime is de spiegel behulpzaam. Niet altijd noodzakelijk: bij sterke klinische verdenking en onmogelijkheid tot lab kan een **alternatief oplaadschema** worden gegeven (zie hieronder).

### Calcidiol `35-50 nmol/l`: onderhoudsdosering, geen oplaad

Geef [colecalciferol](https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/c/colecalciferol) `800 IE 1 dd` (of equivalent wekelijks/maandelijks).

### Calcidiol `< 35 nmol/l`: ernstige deficiëntie

Bereken het vitamine D-tekort (Ephor-formule) en geef een **wekelijkse oplaaddosis** tot het tekort is aangevuld. Daarna onderhoudsdosering.

<caution>

De Ephor-formule geldt **niet** bij malabsorptie (bv. coeliakie, bariatrische chirurgie, ernstige IBD). Overleg dan met internist of MDL.

</caution>

Alternatief: als spiegelcontrole niet mogelijk of niet wenselijk is, maar wel sterke verdenking deficiëntie:

- colecalciferol `25 000 IE` per week gedurende `8 weken` (zie FK), gevolgd door onderhoudsdosering `800 IE/dag`.

### Controleer spiegel na `6 maanden`

- calcidiol `> 50 nmol/l` → onderhoud handhaven.
- calcidiol `< 50 nmol/l` → dosering verhogen.

### Bij eGFR `< 15 ml/min/1,73 m²`

Behandel conform stap 2-3 (colecalciferol blijft nodig voor autocriene functie) **én** voeg [alfacalcidol](https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/a/alfacalcidol) toe.

Controleer **serumcalcium en fosfaat**. Zie ook [chronische nierschade](/aandoeningen/nierschade) voor verdere monitoring.

</steps>

### Receptvoorbeeld: onderhoudsdosis

```recipe
/**
 * Vrouw, 78 jr, niet aan huis gebonden, geen osteoporosemedicatie.
 * Preventieve suppletie conform Gezondheidsraad.
 */
R/ colecalciferol tablet 800 IE
Da/ 90 tabletten
S/ 1 dd 1 tablet bij maaltijd, langdurig

# zelfzorg; sinds 1 jan 2023 niet meer vergoed uit basispakket
```

### Receptvoorbeeld: oplaadschema 8 weken

```recipe
/**
 * Man, 82 jr, verpleeghuis. Spierzwakte + bot-/spierpijn.
 * Sterke verdenking deficiëntie; lab niet wenselijk.
 */
R/ colecalciferol drank 50 000 IE/ml
Da/ 1 flacon 4 ml
S/ 1× per week 0,5 ml (= 25 000 IE) gedurende 8 weken

#! daarna overzetten op onderhoud 800 IE 1 dd
# controleer serumcalcium bij oplaad
```

### Calcifediol

[Calcifediol](https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/c/calcifediol) (capsule `0,266 mg`) is sinds `augustus 2021` in de handel; sneller herstel van de calcidiolspiegel dan colecalciferol. Nog **niet** opgenomen in NHG-richtlijnen of Ephor-app; gebruik zelden in de eerste lijn.

## Calcium- en vitamine D-suppletie bij fractuurpreventie

Categorisatie ouderen `≥ 70 jaar` op basis van geschatte resterende levensverwachting:

<table>
<thead>
  <tr>
    <th>
      Categorie
    </th>
    
    <th>
      Geschatte levensverwachting
    </th>
  </tr>
</thead>

<tbody>
  <tr>
    <td>
      Gering
    </td>
    
    <td>
      <code>
        ≤ 1 jaar
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Kwetsbaar
    </td>
    
    <td>
      <code>
        1-5 jaar
      </code>
    </td>
  </tr>
  
  <tr>
    <td>
      Vitaal
    </td>
    
    <td>
      <code>
        ≥ 5 jaar
      </code>
    </td>
  </tr>
</tbody>
</table>

### Continueer suppletie bij

- **andere osteoporosemedicatie** (bisfosfonaat, denosumab, romosozumab): calcium + vitamine D nodig; kans op hypocalciëmie zonder suppletie, vooral bij zoledronaat en denosumab.
- **primaire osteoporose** (`T-score ≤ -2,5`): calcium `500 mg/dag` (tenzij voldoende inname via voeding) + colecalciferol `800 IE/dag`.
- **secundaire osteoporose** door corticosteroïden (`> 7,5 mg prednisolonequivalent/dag` langdurig): colecalciferol `800 IE/dag` + bij onvoldoende voedingsinname calcium `tot 1000 mg/dag`, in combinatie met bisfosfonaat.
- **osteomalacie**.
- **vastgestelde vitamine D- of calciumdeficiëntie**: dosering afhankelijk van bevinding.

### Continueer vitamine D bij

- **risicofactoren voor deficiëntie** (m.n. aan huis gebonden, ziekte van Parkinson) → colecalciferol `800 IE/dag`.

### Overweeg minderen of stoppen

<steps level="4">

#### Gering geschatte levensverwachting (`≤ 1 jaar`)

**Stop calcium en vitamine D** bij iedereen. Beoogd effect is langetermijn; geen verwachte meerwaarde, geen direct negatief effect bij stoppen.

#### Kwetsbare ouderen op hoge dosis calcium (`> 500 mg/dag`)

**Verlaag tot maximaal 500 mg/dag** vanwege mogelijk dosisafhankelijk cardiovasculair risico (`NNH 166`).

#### Voldoende calciuminname via voeding (`≥ 4 zuiveleenheden`, `1000-1200 mg/dag`)

**Stop calciumsuppletie**, continueer alleen vitamine D als indicatie blijft bestaan.

#### Obstipatie of gastro-intestinale bijwerkingen mogelijk door calcium

**Overweeg stoppen calcium**. Adviseer voldoende inname via voeding. Herbeoordeel klachten na `2-4 weken`.

</steps>

### Wijze van afbouw

<note>

Calcium en vitamine D kunnen in `1 keer` worden gestopt. **Geen afbouwschema nodig.**

</note>

<warning>

Uitzondering: tijdens behandeling met sterk antiresorptieve middelen (**zoledronaat, denosumab**) bestaat bij staken risico op ernstige en langdurige **hypocalciëmie**. Continueer suppletie en controleer calcium voor en tijdens injectie.

</warning>

## Effectiviteit en risico's

### Effectiviteit

- **Gecombineerd calcium + vitamine D** → reductie niet-vertebrale fracturen `10-20%`.

  - hoogrisico (zorginstelling): `NNT 111`
  - laagrisico (zelfstandig wonend): `NNT 1000`
- **Vitamine D solitair** → geen duidelijk effect op vallen, fracturen, HVZ of kanker (Avenell `2014`, VITAL `2022`, USPSTF `2018`).
- **Calcium solitair** → geen consistent effect op fracturen; klein effect op botdichtheid zonder klinische vertaling.
- Mogelijk **klein effect op mortaliteit** bij vitamine D: `NNT 150` gedurende `5 jaar` (Bjelakovic `2014`).

### Risico's calciumsuppletie

- **Cardiovasculair**: dosisafhankelijk verhoogd risico op hart- en herseninfarcten in meerdere meta-analyses (`+20-30%`, `NNH 166`), vooral bij `700-1000 mg/dag`. Onderzoek niet eenduidig; bij **kwetsbare ouderen** advies: maximaal `500 mg/dag`.
- **Gastro-intestinaal**: obstipatie en maagdarmklachten bij tot `10%`.

### Risico's vitamine D

- meestal mild
- **hypercalciëmie** (`NNH 217`); m.n. bij calcitriol
- maagdarmklachten (`NNH 172`) en nierproblemen (`NNH 345`) bij gecombineerd gebruik met calcium
- **periodieke hoge bolus** (bv. jaarlijks `500 000 IE`) → verhoogd valrisico; **vermijden**

## Controles

<steps level="3">

### Na start oplaadschema

Controleer **serumcalcium** in oplaadfase.

### Na `6 maanden` onderhoud

Bepaal calcidiol bij ouderen `≥ 70 jaar` met behandelde deficiëntie. Pas dosering aan op uitslag.

### Verder beloop bij stabiele instelling

Geen routinematige controle van de calcidiolspiegel. Volg klinisch op klachten.

### Bij gecombineerd Ca + vitD en (langdurige) suppletie

Overweeg jaarlijks **serumcalcium** en **eGFR**, zeker bij nierfunctiestoornis of comorbiditeit.

</steps>

## Verwijscriteria

Verwijs (of overleg) bij:

- vermoeden **osteomalacie** zonder duidelijke deficiëntie → internist / endocrinoloog
- **malabsorptie** als oorzaak (coeliakie, bariatrische chirurgie, IBD met uitgebreide darmresectie) → MDL / internist
- ernstige nierinsufficiëntie (`eGFR < 30 ml/min/1,73 m²`) met persisterende deficiëntie ondanks suppletie → internist-nefroloog
- vermoeden **primaire of secundaire hyperparathyreoïdie** bij hypercalciëmie tijdens suppletie → internist-endocrinoloog
- **persisterende ernstige spierklachten** ondanks adequate suppletie → internist

## Buiten de scope van deze pagina

- Diagnostiek en behandeling van **osteoporose en fractuurpreventie**; zie NHG-Standaard *Fractuurpreventie* (M69, `2024`).
- Calciumzouten als **fosfaatbinder** bij nierinsufficiëntie; zie [chronische nierschade](/aandoeningen/nierschade).
- Vitamine D bij **bariatrische chirurgie**; specifieke postoperatieve protocollen.
- Suppletie bij **kinderen**; andere doseringen en streefwaarden.

<bronnen>

## Bron

- Ephor / SIR Instituut. *Kennisdocument Calcium en vitamine D* (MDR Polyfarmacie, module Minderen en stoppen van medicatie). Gepubliceerd `december 2020`, geactualiseerd `december 2026`. Multidisciplinaire kernwerkgroep: NVKG, NHG, KNMP, Ephor, SIR. Via [richtlijnen.nhg.org](https://richtlijnen.nhg.org/files/2020-11/Eindversie%20Kennisdocument%20Calcium%20en%20vitamine%20D_01.pdf).
- NHG-LESA *Laboratoriumdiagnostiek: Vitamine D-deficiëntie*. NHG, `2021`, aanpassing `september 2025`. Via [richtlijnen.nhg.org](https://richtlijnen.nhg.org/landelijke-eerstelijns-samenwerkingsafspraken/laboratoriumdiagnostiek).
- NHG-Standaard *Fractuurpreventie* (M69), versie `3.0`. NHG, `2024`. Werkgroep: Elders PJ, Dinant GJ, Van Geel T, Maartens LW, Merlijn T, Geijer RM, e.a.
- Ephor. *Standpunt Colecalciferol (vitamine D3)*. Geraadpleegd `september 2025`. Via [ephorapp.nl](https://www.ephorapp.nl/tabs/home/node/51731).
- Ephor / SIG Farmacotherapie bij ouderen. *Standpunt cardiovasculaire veiligheid van calciumsuppletie bij osteoporose bij kwetsbare ouderen*. Utrecht, `2018`.
- NHG/NIV. Richtlijn *Chronische nierschade (CNS)*, `2018`. Via [richtlijnendatabase.nl](https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/chronische_nierschade_cns/startpagina_-_chronische_nierschade_cns.html).
- Gezondheidsraad. *Evaluatie van de voedingsnormen voor vitamine D*, `2012`; *Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor volwassenen*, `2018`.
- Farmacotherapeutisch Kompas, indicatietekst *Vitamine D-deficiëntie bij ouderen*. Geraadpleegd via [farmacotherapeutischkompas.nl](https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/indicatieteksten/vitamine_d_deficientie_bij_ouderen).
- Aanvullende literatuur: Avenell `2014` (Cochrane), Bjelakovic `2014`, Bolland `2010/2015/2018`, Curtin `2021` (STOPPFrail v2), Elders `2015`, LeBoff / Manson `2022` (VITAL), Myung `2021`, Reid `2017`, Sanders `2010`, Tenni `2019`, USPSTF `2018`, Lips `2020` (NTvG).

</bronnen>